Żywienie sportowe przy chorobach nerek

Przewlekła choroba nerek długo może nie dawać żadnych objawów, a wiele osób dowiaduje się o niej przypadkiem — z badania krwi czy moczu. Dla osób, które trenują, od razu pojawia się pytanie: czy można białko, kreatynę, elektrolity i witaminy? Odpowiedź zależy od stadium choroby i leczenia, ale istnieją ogólne zasady, które redakcja wyjaśnia w oparciu o wytyczne kliniczne.

Nerki i żywienie sportowe: dlaczego to osobny temat

Nerki filtrują krew, usuwają produkty przemiany białek, regulują gospodarkę wodną, sodu, potasu, fosforu oraz równowagę kwasowo-zasadową. Gdy ich czynność się obniża, substancje, które zdrowe nerki łatwo usuwają, mogą się gromadzić. Właśnie dlatego suplementy całkowicie bezpieczne dla osoby zdrowej przy przewlekłej chorobie nerek (PChN) wymagają ponownej oceny.

Stadium PChN określa się na podstawie współczynnika filtracji kłębuszkowej (GFR) i poziomu albuminy w moczu zgodnie z klasyfikacją KDIGO. We wczesnych stadiach ograniczenia są minimalne, w późnych i przy dializie żywienie staje się ważną częścią leczenia. Dlatego uniwersalna rada „można/nie można” nie istnieje — zależy ona od konkretnych wskaźników.

Aktywność fizyczna przy PChN jest ogólnie zalecana: wytyczne KDIGO zachęcają pacjentów do umiarkowanego regularnego wysiłku z uwzględnieniem stanu układu krążenia. Trening siłowy pomaga zachować masę mięśniową, której utrata jest poważnym problemem w późnych stadiach choroby.

Zatem osoba z PChN może i powinna trenować, ale wybór żywienia sportowego warto podejmować wspólnie z nefrologiem lub dietetykiem mającym doświadczenie w pracy z pacjentami nefrologicznymi. Poniżej — główne kategorie, na które trzeba zwracać uwagę.

Białko i odżywki białkowe: ile można

Dla osób zdrowych diety wysokobiałkowe nie mają udowodnionej szkodliwości dla nerek, o czym świadczą przeglądy, w szczególności Martina i współautorów (2005). Jednak przy już istniejącej PChN sytuacja jest inna: nadmiar białka zwiększa obciążenie pozostałych nefronów i może przyspieszać progresję choroby.

Wytyczne KDOQI 2020 dotyczące żywienia przy PChN (Ikizler et al., 2020) dla dorosłych w stadiach 3–5, którzy nie są dializowani i nie mają cukrzycy, zalecają dietę z ograniczeniem białka do około 0,55–0,6 g/kg masy ciała na dobę pod nadzorem dietetyka. Wytyczne KDIGO proponują u pacjentów z GFR poniżej 60 ml/min/1,73 m² utrzymywać spożycie białka na poziomie około 0,8 g/kg na dobę i unikać nadmiernego — powyżej 1,3 g/kg.

Ciekawy paradoks: u pacjentów dializowanych białko jest tracone podczas zabiegu, a ryzyko niedożywienia i utraty mięśni jest wysokie. Dlatego tu zalecenia są przeciwne — białka potrzeba więcej, a lekarz może zalecić specjalne mieszanki odżywcze. Zwykła odżywka białkowa dla sportowców nie zawsze się w takim razie nadaje ze względu na zawartość fosforu i potasu.

Wniosek: osoba z PChN nie powinna samodzielnie dodawać koktajlu białkowego „na mięśnie”. Całkowitą ilość białka z jedzeniem i suplementami należy obliczać indywidualnie, z uwzględnieniem stadium, dializy i stanu odżywienia.

Kreatyna a badanie kreatyniny

Kreatyna to jeden z najpopularniejszych suplementów i u osób zdrowych ma dobry profil bezpieczeństwa zgodnie ze stanowiskiem ISSN (Kreider et al., 2017). Ale przy PChN pojawiają się dwie osobne kwestie: wpływ na same nerki i wpływ na badania, którymi ocenia się ich czynność.

Kreatyna w mięśniach przekształca się w kreatyninę, która jest usuwana przez nerki. Przyjmowanie kreatyny podnosi poziom kreatyniny we krwi, a wyliczony GFR formalnie się obniża, choć rzeczywista czynność nerek może się nie zmieniać. Dla osoby z PChN stwarza to zamieszanie: lekarz nie może zrozumieć, czy choroba postępuje, czy to efekt suplementu.

Dla uściślenia lekarz może zlecić badanie cystatyny C — markera mniej zależnego od masy mięśniowej i spożycia kreatyny. Wytyczne KDIGO wspierają stosowanie cystatyny C do potwierdzenia oceny GFR w sytuacjach, gdy kreatynina może być niewiarygodna.

Co do wpływu kreatyny na chore nerki, danych jest mało, a u pacjentów z już obniżoną czynnością nerek producenci i eksperci radzą powstrzymać się od przyjmowania bez zalecenia lekarza. Redakcja przyłącza się do tego ostrożnego stanowiska: przy PChN kreatyna nie jest decyzją samodzielną.

Minerały, witaminy i suplementy roślinne

Przy obniżonej czynności nerek potas, fosfor i magnez są usuwane gorzej, a ich nadmiar może być niebezpieczny. Hiperkaliemia może powodować zaburzenia rytmu serca, a nadmiar fosforu sprzyja zaburzeniom gospodarki mineralnej i zwapnieniu naczyń.

• Elektrolity i izotoniki:często zawierają potas i sód — przy PChN wymagają uzgodnienia.
• Odżywki białkowe i batony:mogą zawierać fosforany jako dodatki, które wchłaniają się niemal całkowicie.
• Magnez:w wysokich dawkach może się gromadzić, zwłaszcza w późnych stadiach.
• Witamina C w wysokich dawkach:jest metabolizowana do szczawianu, co jest niepożądane przy uszkodzeniu nerek.
• Witamina D:przepisywana na podstawie badań; postacie aktywne — wyłącznie na zalecenie lekarza.

Suplementy roślinne stanowią osobne ryzyko. Znane są przypadki uszkodzenia nerek związane z roślinami zawierającymi kwas arystolochowy, a współczesnych mieszanek ziołowych o nieokreślonym składzie nie da się ocenić pod kątem bezpieczeństwa. Ponadto niektóre suplementy „detoksykujące” i moczopędne zaburzają gospodarkę wodno-elektrolitową.

Wątpliwe suplementy z niezadeklarowanymi sterydami anaboliczno-androgennymi lub prohormonami również stanowią ryzyko dla nerek. W literaturze opisano przypadki ostrego uszkodzenia nerek i ogniskowego segmentalnego stwardnienia kłębuszków nerkowych związane ze stosowaniem sterydów anabolicznych w kulturystyce. To kolejny powód, by unikać produktów o nieznanym pochodzeniu.

Jednocześnie witaminy z grupy B i niektóre mikroelementy przy PChN bywają przepisywane specjalnie — w formułach opracowanych dla pacjentów nefrologicznych. Różnica polega na tym, że skład i dawki takich produktów dobiera się pod kątem ograniczeń właściwych chorobie.

Leki, środki przeciwbólowe i kontrola

Sportowcy nierzadko przyjmują niesteroidowe leki przeciwzapalne — ibuprofen, diklofenak, naproksen — dla łagodzenia bólu mięśni i stawów. Dla osób z PChN regularne stosowanie NLPZ jest niewskazane, ponieważ leki te zmniejszają przepływ krwi w nerkach i mogą powodować ostre pogorszenie ich czynności, zwłaszcza w połączeniu z odwodnieniem oraz przyjmowaniem inhibitorów ACE czy diuretyków.

Długi intensywny trening w upale z wyraźnym odwodnieniem sam w sobie jest obciążeniem dla nerek. Osoby z PChN powinny unikać ekstremalnych warunków, dbać o nawodnienie z uwzględnieniem zaleceń lekarza dotyczących płynów i nie stosować środków moczopędnych do „redukcji”.

1. Poinformuj nefrologa o wszystkich suplementach, łącznie z białkiem, kreatyną i witaminami.
2. Uprzedź laboratorium i lekarza o przyjmowaniu kreatyny przed badaniem kreatyniny.
3. Regularnie kontroluj GFR, albuminę w moczu, potas, fosfor i ciśnienie.
4. Unikaj produktów o nieznanym pochodzeniu i mieszanek ziołowych.

Warto też pamiętać, że cukrzyca i nadciśnienie to najczęstsze przyczyny PChN. Kontrola glukozy i ciśnienia, a także właściwy wybór żywienia sportowego w tych stanach to jednocześnie ochrona nerek.

Wnioski redakcji

Przy przewlekłej chorobie nerek żywienie sportowe wymaga indywidualnego podejścia: to, co jest bezpieczne dla osoby zdrowej, może być niewskazane w późnych stadiach choroby.

Ilość białka, w tym z odżywek białkowych, zależy od stadium PChN i obecności dializy, a kreatyna utrudnia interpretację badań i wymaga uzgodnienia z lekarzem.

Potas, fosfor, magnez, wysokie dawki witaminy C, mieszanki ziołowe i regularne przyjmowanie NLPZ to główne strefy ryzyka.

Polecamy również przeczytać nasze artykuły o żywieniu sportowym przy cukrzycy, przy nadciśnieniu oraz o niebezpiecznych połączeniach suplementów i leków.

Bibliografia

1. Ikizler TA, Burrowes JD, Byham-Gray LD, et al. KDOQI Clinical Practice Guideline for Nutrition in CKD: 2020 Update. Am J Kidney Dis. 2020;76(3 Suppl 1):S1–S107.
2. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney Int. 2024;105(4S):S117–S314.
3. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:18.
4. Martin WF, Armstrong LE, Rodriguez NR. Dietary protein intake and renal function. Nutr Metab (Lond). 2005;2:25.
5. Herlitz LC, Markowitz GS, Farris AB, et al. Development of focal segmental glomerulosclerosis after anabolic steroid abuse. J Am Soc Nephrol. 2010;21(1):163–172.